Zawroty głowy u dziecka zawsze wymagają poważnego potraktowania, ponieważ mogą być zarówno objawem niegroźnych, przejściowych zaburzeń, jak i pierwszym sygnałem poważnej choroby ucha, układu nerwowego czy nawet choroby ogólnoustrojowej. Niestety u najmłodszych pacjentów problem ten jest wciąż niedoceniany i rzadko rozpoznawany, co opóźnia właściwą diagnostykę i leczenie. Ważna jest szybka reakcja opiekuna i niezwłoczne skorzystanie z pomocy laryngologa.
Z każdym rokiem rośnie zainteresowanie pediatryczną otoneurologią, a więc dziedziną zajmującą się zaburzeniami równowagi i zawrotami głowy u dzieci, ponieważ wiadomo już, że nieleczone zaburzenia przedsionkowe mogą wpływać na rozwój ruchowy, poznawczy, a nawet szkolny czy emocjonalny najmłodszych. Specjalistyczne ośrodki, takie jak nasze Centrum Słuchu i Mowy MEDINCUS, dysponują obecnie szeroką diagnostyką narządu słuchu i równowagi oraz programami rehabilitacji przedsionkowej, co znacząco poprawia perspektywy małych pacjentów.
Czym są zawroty głowy u dziecka i jak je rozpoznać?
Zawroty głowy opisuje się jako subiektywne uczucie wirowania otoczenia lub własnego ciała, zaburzenia orientacji przestrzennej albo uczucie odrywania się od podłoża, któremu często towarzyszy lęk. U dzieci – zwłaszcza młodszych – objawy te trudno opisać słowami, dlatego maluch częściej mówi, że „wszystko pływa” lub „kręci mu się w głowie”. Połączone jest to ze strachem przed chodzeniem, drażliwością i płaczem. Wiele dzieci po prostu przykleja się do opiekuna i unika ruchu.
U starszych dzieci i nastolatków zawroty głowy zwykle mogą być dokładniej opisane. Dziecko może jasno powiedzieć, że pokój wiruje, ma uczucie kołysania jak na statku czy dezorientacji przy zmianie pozycji ciała. Często współwystępują z tym tzw. objawy wegetatywne, takie jak:
- nudności,
- wymioty,
- bladość,
- zimne poty,
- kołatanie serca,
- wyraźny niepokój.
Warto pamiętać, że zawroty głowy u dziecka są objawem, a nie chorobą samą w sobie. Oznacza to, że zawsze wskazują na zaburzenie pracy któregoś elementu układu równowagi, a w niektórych przypadkach na chorobę.
Warto wiedzieć!
Problem zawrotów głowy u dzieci jest częstszy niż się powszechnie sądzi. Jednocześnie ich rozpoznawanie jest utrudnione, ponieważ dziecku trudno nazwać swoje dolegliwości, a często nawracające i utrzymujące się objawy bywają mylone z niezdarnością, lenistwem czy niekiedy problemami wychowawczymi. To właśnie dlatego tak ważna jest czujność rodziców oraz lekarzy pierwszego kontaktu.
Najczęstsze przyczyny zawrotów głowy u dzieci
Zawroty głowy mogą wynikać z uszkodzenia narządu równowagi w uchu wewnętrznym (część obwodowa) albo z chorób ośrodkowego układu nerwowego, a także z chorób ogólnoustrojowych. U dzieci wiele przypadków wiąże się z
- zapaleniem ucha środkowego,
- łagodnymi napadowymi zawrotami głowy dzieci,
- migreną.
Zdecydowanie rzadziej niż u dorosłych rozpoznaje się u nich klasyczną chorobę Ménière’a czy typowe położeniowe zawroty głowy (BPPV), choć takie sytuacje są również opisywane przez laryngologów.
O tym warto pamiętać!
Do najczęstszych przyczyn zawrotów głowy u dzieci należą między innymi:
- ostre i przewlekłe zapalenie ucha środkowego oraz zapalenie błędnika, często w przebiegu infekcji bakteryjnych lub wirusowych;
- łagodne napadowe zawroty głowy wieku dziecięcego, uznawane za tzw. odpowiednik migreny;
- migrena (w tym migrena przedsionkowa);
- choroby zakaźne wieku dziecięcego (odra, świnka, różyczka), w których dochodzi do zajęcia ucha wewnętrznego i struktur przedsionkowych;
- urazy głowy i wstrząśnienie mózgu, po których dziecko może zgłaszać ból i zawroty głowy, nudności czy mętlik w głowie;
- choroby ogólnoustrojowe, takie jak niedokrwistość, zaburzenia funkcji tarczycy, hipoglikemia (np. w niewykrytej cukrzycy), zaburzenia rytmu serca czy cięższe zakażenia ogólne;
- działania niepożądane niektórych leków, w tym części antybiotyków.
U części dzieci przyczyna zawrotów głowy pozostaje nieuchwytna mimo szerokiej diagnostyki, a objawy mają charakter przejściowy i samoograniczający się. Z drugiej strony w niewielkim odsetku przypadków zawroty głowy u najmłodszych mogą być pierwszym objawem poważnych chorób ośrodkowego układu nerwowego, takich jak guzy mózgu, stwardnienie rozsiane, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenie mózgu. To dlatego zawsze wymagają one uważnej oceny specjalisty, czyli otolaryngologa dziecięcego i audiologa.
Objawy towarzyszące zawrotom głowy u dziecka
Zawrotom głowy u dzieci często towarzyszy oczopląs (mimowolne ruchy gałek ocznych), zaburzenia równowagi oraz wspomniane już objawy wegetatywne, a więc nudności, wymioty, bladość skóry, pocenie się.
Dziecko może skarżyć się na ból głowy, uczucie mętliku w głowie, szumy uszne, uczucie zatkania ucha lub pogorszenie słuchu, co szczególnie sugeruje przyczynę związaną z narządem słuchu i równowagi. Często obserwuje się także niechęć do gwałtownych ruchów głową i unikanie aktywności fizycznej.
U maluchów, które nie potrafią jeszcze nazwać swoich odczuć, na zawroty głowy mogą wskazywać: niezgrabny chód, skłonność do potykania się i upadków, chwytanie się mebli lub rodziców, nagłe unieruchomienie w miejscu, płacz i niepokój, a także bladość czy wymioty bez wyraźnej przyczyny. Dziecko może też nie lubić karuzeli i zabawek obrotowych, źle znosić jazdę samochodem czy podróż samolotem, mieć chorobę lokomocyjną lub zgłaszać bóle brzucha, które nie znajdują wyjaśnienia w badaniach pediatrycznych.
Cenna informacja!
Długotrwałe lub nawracające zawroty głowy mogą wpływać na rozwój dziecka szerzej, niż tylko na jego sprawność ruchową. Zaburzenia przedsionkowe wiążą się z gorszą orientacją przestrzenną, zaburzeniami koncentracji, uwagi, pamięci, a także z trudnościami w nauce czytania i pisania. Dzieci z przewlekłymi zawrotami głowy częściej mają problemy szkolne, bywają niespokojne, wycofane, mogą rozwijać objawy lękowe lub depresyjne, co jeszcze bardziej pogarsza ich funkcjonowanie społeczne i emocjonalne.
Sprawdź wydanie biuletynu Report Card 2023, którego listopadowy numer został opracowany przez Aline Cabral, Piotra H. Skarżyńskiego oraz Milaine Dominici Sanfins. Brazylijsko-polski zespół naukowców, porusza temat zawrotów głowy u dzieci oraz skutki, jakie ta dolegliwość niesie za sobą.
- Biuletyn listopad 2023 plik .pdf, 6.48 MbPobierz
Kiedy zawroty głowy u dziecka wymagają pilnej konsultacji lekarskiej?
Nie każdy epizod lekkiego zakręcenia się w głowie oznacza od razu stan nagły, ale są sytuacje, w których zawroty głowy u dziecka wymagają pilnej, często natychmiastowej konsultacji lekarza lub wezwania pogotowia.
- Szczególną czujność powinny wzbudzić nagłe, silne zawroty głowy pojawiające się po urazie głowy, zwłaszcza jeśli towarzyszy im ostry ból głowy, utrata przytomności, wymioty, zaburzenia mowy, drgawki, osłabienie kończyn czy narastająca senność. Takie objawy mogą świadczyć o wstrząśnieniu mózgu, krwiaku wewnątrzczaszkowym czy obrzęku mózgu i wymagają pilnej diagnostyki w szpitalu!
- Do natychmiastowej konsultacji lekarskiej powinny skłonić także zawroty głowy połączone z gorączką, sztywnością karku, silnym bólem głowy, światłowstrętem czy zaburzeniami świadomości, ponieważ mogą być objawem zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu.
- Alarmujące są również nagłe zaburzenia widzenia (podwójne widzenie), asymetria twarzy, trudności w chodzeniu, wyraźny niedowład którejś kończyny czy zaburzenia mowy. Wówczas konieczna jest pilna ocena neurologiczna.
- Konsultacji w trybie pilnym wymagają ponadto małe dzieci (szczególnie poniżej 2–3 roku życia) z trudnymi do oceny, nietypowymi objawami, a więc nadmierną sennością, nieukojonym płaczem, wyraźną zmianą zachowania połączoną z wymiotami lub nieprawidłowym chodem.
- Równie ważna jest szybka wizyta u lekarza, jeśli zawroty głowy nawracają, nasilają się, utrzymują się przez wiele dni lub towarzyszy im nagłe pogorszenie słuchu bądź szumy uszne tylko w jednym uchu, co może sugerować poważniejsze choroby ucha wewnętrznego.
Diagnostyka zawrotów głowy u dzieci: jakie badania wykonuje lekarz?
Diagnostyka zawrotów głowy u dziecka zawsze rozpoczyna się od bardzo dokładnego wywiadu i badania przedmiotowego. Lekarz pyta o okoliczności wystąpienia pierwszych objawów, czas trwania napadów, czynniki, które je wywołują lub łagodzą, o towarzyszące bóle głowy, zaburzenia słuchu, wymioty, gorączkę czy ewentualny uraz głowy. Ważne są również informacje od rodziców dotyczące rozwoju ruchowego i mowy dziecka, ewentualnych opóźnień, trudności szkolnych oraz chorób współistniejących.
Kolejnym etapem jest badanie laryngologiczne i neurologiczne, a w uzasadnionych przypadkach również badanie okulistyczne. W ramach diagnostyki otoskopowej laryngolog dziecięcy ocenia stan przewodu słuchowego zewnętrznego i błony bębenkowej, szukając cech zapalenia ucha, wysięku czy innych zmian. Uzupełniająco wykonać można badania słuchu np. audiometrię tonalną, a u młodszych dzieci również inne testy słuchu, w celu wykrycia współistniejących zaburzeń słuchu.
Zawroty głowy u dzieci z zaburzeniami równowagi. Gdzie diagnozować?
Specjalistyczne ośrodki zajmujące się zaburzeniami równowagi, takie jak nasze Centrum Słuchu i Mowy MEDINCUS, przeprowadzają szczegółowe badania przedsionkowe, takie jak wideonystagmografia (VNG) czy potencjały wywołane z mięśni szyi (VEMP). W razie potrzeby zlecana jest diagnostyka neuroobrazowa, czyli rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa głowy, szczególnie jeśli podejrzewa się zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym.
Dodatkowo wykonuje się badania laboratoryjne, np. morfologię krwi, poziom glukozy, elektrolitów czy hormonów tarczycy, aby wykluczyć przyczyny ogólnoustrojowe.
U niektórych dzieci konieczna jest szersza ocena neuropsychologiczna oraz logopedyczna, ponieważ zaburzenia przedsionkowe mogą współistnieć z opóźnieniem rozwoju mowy, trudnościami w czytaniu i pisaniu oraz zaburzeniami uwagi. Właśnie dlatego w diagnostyce zawrotów głowy u dzieci zaleca się podejście interdyscyplinarne, łączące doświadczenie otolaryngologa, neurologa dziecięcego, audiologa, fizjoterapeuty, psychologa i pedagoga.
Leczenie i postępowanie przy zawrotach głowy u dziecka
Leczenie zawrotów głowy u dziecka zawsze zależy od przyczyny, dlatego istotne jest precyzyjne jej ustalenie. Na przykład w ostrych stanach infekcyjnych ucha środkowego lub wewnętrznego stosuje się odpowiednie leczenie przeciwzapalne i – jeśli trzeba – antybiotykoterapię, co zwykle prowadzi do ustąpienia zawrotów wraz z opanowaniem infekcji. W migrenie i łagodnych napadowych zawrotach głowy wieku dziecięcego ważne są zarówno leki doraźnie łagodzące napad, jak i modyfikacja stylu życia oraz – w uzasadnionych przypadkach – leczenie profilaktyczne zalecone przez neurologa.
W zaburzeniach przedsionkowych rolę odgrywa rehabilitacja przedsionkowa, w tym indywidualnie dobrane ćwiczenia równowagi, koordynacji i kontroli postawy, które uczą ośrodkowy układ nerwowy kompensować nieprawidłowe sygnały z narządu równowagi.
Zawroty głowy u dziecka – jak powinien postępować rodzic?
Bardzo ważne jest również postępowanie niefarmakologiczne i codzienna opieka rodzica nad dzieckiem z tendencją do zawrotów głowy. Podczas napadu warto zapewnić dziecku bezpieczną pozycję, najlepiej położyć je na boku lub posadzić, unikać nagłych ruchów głową, zadbać o spokojne otoczenie i dostęp do wody, jeśli nie ma nudności. Nie należy podawać dziecku leków bez konsultacji lekarskiej, ponieważ mogą one maskować objawy poważnej choroby i utrudniać rozpoznanie.
Zawroty głowy u dzieci. Rodzicu, nie panikuj!
Dobra wiadomość dla rodziców jest taka, że w większości przypadków zawrotów głowy u dzieci, rokowanie jest pomyślne. Przy odpowiedniej diagnostyce i leczeniu objawy ustępują lub wyraźnie się zmniejszają.
Najważniejsze jest, by nie bagatelizować problemu, obserwować dziecko, reagować na niepokojące sygnały i w razie wątpliwości jak najszybciej skorzystać z pomocy ośrodków specjalizujących się w diagnostyce zawrotów głowy i zaburzeń równowagi u dzieci, takich jak sieć placówek MEDINCUS.
