Choroby ucha zewnętrznego u dzieci należą do częstych problemów laryngologicznych i mogą występować w każdym wieku. Objawy, takie jak ból ucha, świąd, zaczerwienienie, wyciek z przewodu słuchowego czy pogorszenie słuchu często budzą niepokój zarówno u najmłodszych, jak i ich opiekunów. Przyczyną dolegliwości mogą być m.in. infekcje bakteryjne i grzybicze, urazy mechaniczne, obecność ciała obcego w uchu czy zmiany skórne obejmujące małżowinę uszną i przewód słuchowy zewnętrzny. Wczesne rozpoznanie problemu oraz odpowiednie leczenie pozwalają uniknąć powikłań i szybko przywrócić komfort małego pacjenta.
Z czym najczęściej wiążą się choroby ucha zewnętrznego u dzieci?
Zmiany chorobowe w obrębie ucha zewnętrznego obejmują małżowinę uszną, przewód słuchowy zewnętrzny, bądź jednocześnie obie te struktury.
Choroby ucha zewnętrznego występują u dzieci stosunkowo często. Wizyty małych pacjentów w gabinetach otolaryngologicznych są zwykle wynikiem zapaleń, urazów różnego pochodzenia lub ciał obcych w przewodzie słuchowym. Zdarzają się także grzybice, czyraki, półpaśce, wady rozwojowe lub nowotwory. – mówi lek. Eliza Sasimowicz z Centrum Słuchu i Mowy w Kajetanach.
Stany zapalne ucha zewnętrznego
Ucho zewnętrzne jest chronione przez takie mechanizmy, jak:
- działanie woskowiny (ochronne i antybakteryjne),
- utrzymywanie niskiego pH (utrudniające rozwój zakażeń),
- samooczyszczanie się przewodu słuchowego.
Jeżeli powyższe procesy zostaną przełamane, w obrębie ucha zewnętrznego może dojść do szeregu zmian, których konsekwencją bywa rozwój stanu zapalnego.
Urazy mechaniczne i termiczne
Urazy ucha zewnętrznego dzielimy na mechaniczne i termiczne (oparzenia i odmrożenia). W przypadku dzieci, często mamy do czynienia z mechanicznym uszkodzeniem ucha zewnętrznego: naderwaniem małżowiny, poszarpaniem, nacięciem czy zranieniami w obrębie przewodu słuchowego (np. w wyniku nieprawidłowej higieny). W zależności od pory roku, nie brakuje odmrożeń małżowin usznych i różnego typu poparzeń.
Ciała obce w przewodach słuchowych
Ciała obce w przewodach słuchowych to kolejna przyczyna wizyt w gabinetach otolaryngologicznych.
Zdarza nam się wyciągać z przewodów słuchowych najróżniejsze ciała obce m.in.: klocki, koraliki, spinki, owady, baterie, kawałki jedzenia czy kulki z plasteliny. Pozornie bezpieczne dziecięce zabawy, przyjmują często nieoczekiwany, dramatyczny wręcz obrót, który swój finał miewa na szpitalnych oddziałach ratunkowych. Dlatego edukacja dzieci w zakresie budowy ucha jest istotna już od najmłodszych lat – nie wszystko, co da się włożyć do ucha, czy nosa, można później samodzielnie wydobyć. – dodaje doktor Sasimowicz, która w codziennej praktyce ma do czynienia z otolaryngologią dziecięcą.
Jakie choroby dotyczą ucha zewnętrznego u dzieci?
U dzieci najczęstszym schorzeniem ucha zewnętrznego jest ostre rozlane zapalenie ucha zewnętrznego, potocznie nazywane uchem pływaka. Jest to stan zapalny skóry przewodu słuchowego, który może obejmować także małżowinę oraz – wtórnie – błonę bębenkową. Choroba rozwija się zwykle po połączeniu kilku czynników, tzn. wilgoci zalegającej w przewodzie słuchowym (po kąpielach w basenie lub jeziorze), urazów skóry spowodowanych dłubaniem w uchu oraz zaburzenia naturalnej bariery ochronnej, np. przy nadmiernym usuwaniu woskowiny. Najczęściej obserwuje się ją u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, aktywnych fizycznie i często korzystających z kąpieli wodnych.
Za bakteryjne zapalenie ucha zewnętrznego odpowiadają przede wszystkim pałeczka ropy błękitnej (Pseudomonas aeruginosa) oraz gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), które łatwo namnażają się w ciepłym, wilgotnym środowisku przewodu słuchowego. Zdarzają się również grzybicze zakażenia ucha zewnętrznego, częściej u dzieci z nawracającymi stanami zapalnymi, po długotrwałym stosowaniu kropli z antybiotykiem lub u pacjentów z chorobami skóry (np. atopowym zapaleniem skóry). Obraz kliniczny może wtedy przypominać zwykłe zapalenie, ale dominuje uporczywy świąd i charakterystyczna wydzielina.
Wszystkie, nawet początkowe objawy zapalenia ucha wymagają czujności rodziców, ponieważ pozornie niewinny ból po kąpieli w basenie może być pierwszym sygnałem rozwijającej się infekcji. Bez leczenia laryngologicznego staje się ona dla dziecka bardzo bolesna.
Objawy chorób ucha zewnętrznego u dzieci: kiedy konieczna jest konsultacja laryngologiczna?
Najbardziej charakterystycznym objawem zapalenia ucha zewnętrznego u dziecka jest ból, często silny, kłujący, nasilający się przy dotykaniu lub poruszaniu małżowiny usznej. Maluch może reagować płaczem na każdą próbę dotknięcia okolicy ucha, unika układania się na chorej stronie, a w nocy budzi się z powodu nasilonych dolegliwości bólowych.
Często pojawia się też uczucie zatkanego ucha, pełności lub szumu, a dziecko skarży się, że słyszy gorzej po jednej stronie. Rodzice mogą zauważyć, że pociecha głośniej ustawia regulator dźwięku telewizora lub obraca głowę zdrowym uchem w stronę rozmówcy. Przy zapaleniu ucha zewnętrznego typowe jest też swędzenie przewodu słuchowego. Do niepokojących objawów należy również wyciek z ucha – surowiczny, ropny lub zmieszany z woskowiną – a także zaczerwienienie i obrzęk małżowiny czy skóry wokół przewodu słuchowego.
Objawy towarzyszące chorobom ucha zewnętrznego u dzieci
Stan zapalny przewodu słuchowego może współistnieć z gorączką, bólem głowy, ogólnym rozbiciem czy powiększeniem okolicznych węzłów chłonnych. U niemowląt i mniejszych dzieci objawy bywają mało swoiste: rozdrażnienie, niechęć do jedzenia, ciągłe dotykanie ucha, zaburzenia snu, niekiedy wymioty lub biegunka, dlatego łatwo przeoczyć początek choroby. Z dzieckiem warto pilnie zgłosić się do lekarza (pediatry lub laryngologa dziecięcego), gdy:
- ból ucha jest silny, narasta lub utrzymuje się dłużej niż 24 godziny,
- pojawia się wyciek z ucha, gorączka, znaczne osłabienie lub dziecko odmawia jedzenia i picia.
Pilna wizyta u laryngologa
Konsultacja laryngologiczna jest szczególnie ważna u najmłodszych pacjentów, u dzieci z nawracającymi epizodami zapalenia ucha, z chorobami przewlekłymi, obniżoną odpornością lub po urazie ucha (uderzenie, włożenie ciała obcego, uraz termiczny). Również każdy przypadek, w którym rodzic podejrzewa obecność ciała obcego w przewodzie słuchowym, powinien być oceniony przez specjalistę.
Diagnostyka chorób ucha zewnętrznego u dzieci
Podstawą diagnostyki jest dokładny wywiad i badanie otoskopowe w gabinecie lekarskim. Lekarz pyta o czas trwania dolegliwości, ostatnie kąpiele, urazy ucha, próby czyszczenia przewodu słuchowego, a także o ewentualne choroby skóry, alergię i wcześniejsze epizody zapaleń uszu. Następnie przy pomocy wziernika i otoskopu ocenia przewód słuchowy oraz błonę bębenkową. Szuka cech stanu zapalnego (zaczerwienienia, obrzęku, zwężenia światła przewodu, obecności wydzieliny) i jednocześnie różnicuje zapalenie ucha zewnętrznego z zapaleniem ucha środkowego.
Dobra wiadomość dla rodziców jest taka, że większość chorób ucha zewnętrznego u dzieci – w tym ostre zapalenie ucha zewnętrznego – przy szybko wdrożonym, prawidłowym leczeniu kończy się bez trwałych następstw, a ból ustępuje zazwyczaj w ciągu kilku dni. Znaczenie ma jednak szybka konsultacja, prawidłowa diagnoza oraz ścisłe stosowanie się do zaleceń lekarza, bo to one minimalizują ryzyko powikłań i nawrotów dolegliwości.
FAQ – co warto wiedzieć o leczeniu chorób ucha zewnętrznego
- Czy zapalenie ucha zewnętrznego u dziecka zawsze wymaga antybiotyku?
Nie zawsze, ale w wielu przypadkach leczenie obejmuje miejscowe stosowanie kropli do ucha z substancją przeciwbakteryjną i przeciwzapalną, bo to właśnie terapia miejscowa jest podstawą postępowania w ostrym zapaleniu ucha zewnętrznego. Antybiotyk doustny stosuje się zwykle tylko wtedy, gdy stan zapalny jest bardziej nasilony, szerzy się poza przewód słuchowy albo dziecko ma dodatkowe czynniki ryzyka, na przykład obniżoną odporność.
- Jak długo trwa leczenie zapalenia ucha zewnętrznego u dziecka?
Poprawa zwykle pojawia się po kilku dniach od wdrożenia prawidłowego leczenia, ale krople trzeba stosować tak długo, jak zaleci laryngolog, najczęściej przez kilka do kilkunastu dni. Nawet jeśli ból szybko się zmniejszy, nie warto przerywać terapii zbyt wcześnie, bo zwiększa to ryzyko nawrotu infekcji.
- Czy podczas leczenia dziecko może moczyć ucho lub chodzić na basen?
W czasie leczenia trzeba chronić chore ucho przed wodą, ponieważ wilgoć sprzyja podtrzymywaniu stanu zapalnego i utrudnia gojenie przewodu słuchowego. Z tego powodu do czasu ustąpienia objawów i zakończenia terapii lepiej zrezygnować z basenu, nurkowania i długich kąpieli z zanurzeniem głowy.
- Czy domowe sposoby wystarczą przy leczeniu chorób ucha zewnętrznego u dziecka?
Nie, domowe sposoby mogą co najwyżej chwilowo zmniejszyć dyskomfort, ale nie usuwają przyczyny zapalenia i nie zastąpią badania lekarskiego. Nie należy też samodzielnie wkładać do ucha patyczków, olejków ani innych preparatów bez konsultacji, bo można dodatkowo podrażnić przewód słuchowy i pogorszyć stan dziecka.
- Czy po leczeniu zapalenia ucha zewnętrznego dziecko powinno zgłosić się na kontrolę u laryngologa?
Tak, zwłaszcza jeśli objawy były nasilone, nawracały albo towarzyszył im wyciek z ucha czy pogorszenie słuchu, ponieważ kontrola laryngologiczna pozwala ocenić, czy stan zapalny całkowicie ustąpił i czy przewód słuchowy prawidłowo się goi. Jest to także ważne wtedy, gdy mimo leczenia ból utrzymuje się dłużej niż kilka dni albo dziecko nadal gorzej słyszy.